ګټورتوبد وخت سمبالښتقران

په اسلام کې د وخت ضایع کوونکي: قران د ضایع شوو ساعتونو په اړه څه وايي

قران او حديث د ضایع شوي وخت په اړه روښانه خبرې کوي. ومومئ چې اسلام د ساعتونو د حرمت، د حساب د دروندوالي، او د هغه تر ټولو قیمتي نعمت د ضایع کېدو د بندولو په اړه څه ښوونه کوي چې ته یې لرې.

د نفس ټیم

AP ۱۴۰۴ سلواغه ۱۸·6 min read

هغه پوښتنه چې له تا به وشي

د قیامت په ورځ، پیغمبر ﷺ موږ ته ویلي، هر انسان ته به مخکې له دې چې د مخکې تلو اجازه ورکړل شي، څلور پوښتنې کېږي. له دغو پوښتنو څخه یوه په ځانګړي ډول د وخت په اړه ده:

“انسان به تر هغه مخکې نه ځي، څو د خپل ژوند په اړه ترې پوښتنه ونه شي — چې څنګه یې تېر کړ، او د خپلې ځوانۍ په اړه — چې څنګه یې وکاروله.” (الترمذي)

له څلورو پوښتنو څخه دوه د وخت په اړه دي. نه د مال په اړه. نه د کورنۍ په اړه. نه د مقام په اړه. وخت — چې څنګه تېر شو، او په ځانګړي ډول د انرژۍ او وس تر ټولو پیاوړي کلونه څنګه وکارول شول.

دا په اسلام کې څنډیزه موضوع نه ده. دا د حساب اصل دی. خو بیا هم ډېر مسلمانان داسې ژوند کوي لکه وخت چې بې پایه وي، تل نوی کېږي، او هېڅکله به یې حساب نه کېږي.

د قران ټکان ورکوونکی قسم

الله بې سببه قسم نه خوري. په قران کې هر الهي قسم هغه حقیقت ته اشاره کوي چې موږ یې ارزښت کم اټکل کړی دی.

په ټول قران کې له تر ټولو پېژندل شوو قسمونو څخه یو د سورة العصر پیل دی:

“قسم په وخت — بېشکه انسان په تاوان کې دی. مګر هغه کسان چې ایمان یې راوړی او نېک عملونه کوي، او یو بل ته د حق سپارښتنه کوي، او یو بل ته د صبر سپارښتنه کوي.” (قران 103:1-3)

الله پر خپله د وخت قسم خوري، او پرېکړه پراخه ده: انسان د تاوان په حالت کې دی. هغه کلمه چې کارول شوې — خسر — سوداګریزه اصطلاح ده. معنا یې دا ده چې خپله پانګه وبایلې. پانګه کېږدې او لږ څه بېرته ترلاسه کړې. داسې کاروبار وچلوې چې تر ګټې یې زیان ډېر وي.

هر انسان، په اصل کې، بایلونکی دی. استثناوې مشخصې دي: هغه کسان چې ایمان لري، عمل کوي، حق وايي، او زغم کوي. نور ټول ګوري چې ساعتونه یې بې له بېرته راتګ څخه بهېږي.

د امام شافعي په اړه روایت کېږي چې د دې سورة په اړه یې ویلي: “که خلکو یوازې په همدې سورة کې فکر کړی وای، هغوی ته به بس وه.” د درې آیتونو یوه سورة چې د انسان د شتون بنسټیز حالت د وختي تاوان په توګه تشخیصوي.

په اسلام کې د وخت ضایع کول څه ته ویل کېږي؟

اسلامي عالمانو په دې اړه په دقت فکر کړی دی. عالمان عموما د وخت کارونې څو برخې بیانوي.

فرض وخت: صلاح، د حلال رزق ګټل، د کورنۍ پالنه، او اړینه پوهه ترلاسه کول. دا اختیاري نه دي. د دوی پرېښودل په خپله د ضایع کولو یوه بڼه ده.

مستحب وخت: نفلي عبادت، د قران لوستل، زده کړه، او د نورو مرسته. له دې کارونو سره تش ساعتونه ډکول د هغه چا نښه ده چې د وخت دروندوالی پېژني.

جایز وخت: ارام، تفریح، له کورنۍ سره وخت تېرول، او جایزه ساتېري. دا خپل ځای لري او په مطلق ډول ضایع کوونکې نه ده. پیغمبر ﷺ د انسان د ارام او لوبې اړتیا پېژندلې وه.

ضایع کوونکی وخت: اوږده بې ګټې بوختیا، بې منځپانګې خبرې، د غیرفعال مصرف ساعتونه، او هر هغه څه چې نه د دنیا ګټه جوړوي او نه د اخرت ګټه.

زیانمن وخت: د ګناه کارونه چې په فعاله توګه روح او له الله سره د انسان مقام زیانمنوي.

پوښتنه دا نه ده چې ایا ته هېڅکله ارام کوې که نه. پوښتنه دا ده چې ایا ارام او تفریح له یوې برخې څخه ستا د ساعتونو ډېری برخه ګرځېدلې ده که نه.

ځانګړي قراني خبرداري

د قران ژبه د هغو کسانو په اړه چې خپل توانونه په سپکو شیانو ضایع کوي، تل تېره ده.

په سورة المؤمنون کې د بریالیو مؤمنانو له صفتونو څخه یو دا دی:

“او هغوی چې له بې ګټې خبرو مخ اړوي.” (قران 23:3)

اللغو — بېکاره، باطلې، بې ګټې خبرې او کړنې. بریالي هغه دي چې ځانونه یې ترې د مخ اړولو لپاره روزلي دي. نه هغه کسان چې هېڅکله نه ازمویل کېږي، بلکې هغه کسان چې په شعوري ډول ځان ترې باسي.

سورة القصص د قارون د زمانې د هوښیارو خلکو یادونه کوي. کله چې ناپوهانو د قارون د شتمنۍ هیله وکړه، هوښیارو داسې ځواب ورکړ:

“افسوس پر تاسو! د الله اجر د هغه چا لپاره غوره دی چې ایمان لري او نېک عمل کوي.” (قران 28:80)

په ټول قران کې ټکر یو شان دی: د غفلت خلک او د ویښتیا خلک. غافلان د نړۍ په ساتېریو کې ډوب دي. ویښ خلک ساعت ته د شکر او بېړني احساس له مخې ګوري.

د حديث دلیل

د وخت په اړه نبوي روایت پراخ او مشخص دی.

“له پنځو څخه مخکې پنځه غنیمت وګڼه: خپله ځواني د بوډاتوب مخکې، خپله روغتیا د ناروغۍ مخکې، خپله شتمني د بې وزلۍ مخکې، خپل فارغ وخت د بوختیا مخکې، او خپل ژوند د مرګ مخکې.” (الحاکم — الالباني صحیح بللی)

دا حديث پنځه کړکۍ ښيي چې تړل کېږي. فارغ وخت له ځوانۍ، روغتیا، او خپله ژوند سره یو ځای یاد شوی — ځکه کله چې د فارغ وخت کړکۍ وتړل شي، هېڅ اندازه هیله یې بیا نه شي پرانیستلی. د مرګ پر بستر پراته خلک دا هیله نه کوي چې کاش نورې ویډیوګانې یې کتلې وای.

پیغمبر ﷺ همدارنګه ویلي: “دوه نعمتونه دي چې ډېر خلک پکې تاواني کېږي: روغتیا او فارغ وخت.” (بخاري)

دلته د “تاواني کېږي” کلمه قصدي ده. خلک د وخت د ظاهري ډېرښت له امله تېروځي. ځکه نن یې بې حده ګڼي، نو ورسره داسې چلند کوي لکه تل به موجود وي. دا تېروتنه ده — او اسلام یې په همدې نوم یادوي.

د ننني وخت دام

د وخت ضایع کولو نبوي بیانونه په ډیجیټلي ساتېري کې تر ټولو تېره معاصره بڼه مومي.

ټولنیزې رسنۍ، د خپرونو پلیټفارمونه، او د ځیرک ټیلیفون لوبې داسې جوړې شوې دي — په رښتیا د چلند د پوهانو د ډلو له خوا طرحه شوې دي — چې هغه وخت تر ټولو ډېر کړي چې ته یې ورباندې تېروې. بې پایه ښکته تګ طبیعي د درېدو ټکي لرې کوي. د خبرتیاوو نظامونه د پرله پسې کتلو جبري عادتونه جوړوي. د سپارښتنو الگوریتمونه داسې منځپانګه مومي چې تا بوخت ساتي، که څه هم تا ته ګټه ونه لري.

پایله یې داسې نړۍ ده چې عادي انسان هره ورځ څلور تر اووه ساعتونه پر خپل ټیلیفون تېروي — ډېری یې د داسې منځپانګې په غیرفعال مصرف کې چې یو ساعت وروسته به یې نه یادوي.

د هغه مسلمان لپاره چې پوښتنه ترې کېږي چې خپل ژوند یې څنګه تېر کړ، دا بې طرفه حقیقت نه دی. دا داسې ننګونه ده چې پخوانیو نسلونو په دې شدت نه وه ورسره مخ شوې.

زموږ نېکان هم له دې نظامونو خوندي نه دي. دا د هر چا د راګیرولو لپاره جوړ شوي دي. پوښتنه دا ده چې ایا تا داسې جوړښتونه — قصدي او شعوري نظامونه — جوړ کړي دي چې خپل وخت له نیول کېدو وساتې.

د وخت ساتنه: نبوي اصول

مراقبه (په عمل کې د الله یاد لرل): پیغمبر ﷺ احسان داسې بیان کړی چې د الله عبادت داسې کوې لکه ته یې وینې — او پوهېږې چې که ته یې نه وینې، هغه تا ویني. دا اګاهي، کله چې پر وخت پلې شي، ستا د تشو ساعتونو تېرول بدلوي. که ته نه غواړې چې د خپل مرګ په شېبه کې په همدې کار وموندل شې، دا پخپله یو خبر دی.

بندول، نه یوازې منځلاري کول: د اسلامي روحانیت ډېرو عالمانو لیدلي چې له ځینو ازموینو سره منځلاری تماس د بشپړ پرهېز تر پرتله سخت دی. که د ټیلیفون پرانیستل تا د یو ساعت ښکته تګ ته بیايي، پوښتنه دا ده چې ایا باید ټیلیفون پرانیزې. توبه چې سمدستي ورپسې هماغه فرصت راشي، ډېر وخت هماغه پایله زېږوي.

د حساب ملګرتیا: پیغمبر ﷺ هغه کسان ستایلي چې یو بل ته د حق او صبر یادونه کوي — د سورة العصر څلورم شرط. د وخت د کارونې په اړه ټولنیز حساب نبوي بنسټ لري.

تش وخت له مخکې ډکول: صحابه په خپل کار او هڅه پېژندل شوي وو. د عمر بن الخطاب په اړه روایت کېږي چې د داسې سړي لیدل یې نه خوښېدل چې بې کاره ناست وي، نه کار کوي او نه عبادت. بېکاري بې طرفه نه ده. تش ساعت به یو څه ډکوي — پوښتنه دا ده چې څه به وي.

د ګناه احساس په اړه یادونه

اسلام د فلج دین نه دی، او دا لیکنه د بې خوښۍ ډېر ګټورتوب ته بلنه نه ده. پیغمبر ﷺ له خپلو لمسیانو سره لوبې کولې، له خپلې مېرمنې سره یې منډه وهله، او خپلو صحابه وو ته یې د ارام او تفریح وخت ورکاوه.

اندېښنه د اندازې او بڼې ده. د ارام یو ساعت چې تا د درې ساعتونو ګټور عبادت او کار لپاره تازه کوي، ضایع نه دی. ټوله ماښام د غیرفعال مصرف چې تا روحا دروند پرېږدي او له هر مهم کاره دې وروسته کړي — همدا هغه خسر دی چې العصر یې بیانوي.

تشخیص ګناه احساس نه دی. دا اګاهي ده. ته د هغې پوښتنې دروندوالی پېژنې چې له تا به وشي. ته هغه کړکۍ پېژنې چې اوس پرانیستې ده او تل به نه وي. دا پوهه باید فلج نه، بلکې حرکت وزېږوي — د هغو شیانو پر لور چې ارزښت لري، په هغه وخت کې چې پاتې دی.

د نفس په څېر وسیلې د همدې لپاره شته چې له مسلمانانو سره د دې بدلون مرسته وکړي — نه د شرم له لارې، بلکې د لید او جوړښت له لارې. کله چې ته ووینې ستا ساعتونه په رښتیا چېرته ځي، نو پیل کولی شې چې هغه هماغه ځای ته ورواړوې چې تل یې باید تللي وای.

وخت داسې نعمت نه دی چې په ښه تېرولو به یې پښېمانه شې. دا هغه یو نعمت دی چې په ضایع کولو به یې پښېمانه شې — او حساب یې له مخکې ټاکل شوی دی.